Đầu tư 9 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, phục vụ công nghệ chiến lược

Năm 2026 được xác định là năm bản lề trong triển khai các nhiệm vụ đột phá về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, với trọng tâm là phát triển các công nghệ chiến lược và sản phẩm ưu tiên có tác động trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế – xã hội, năng lực cạnh tranh quốc gia và bảo đảm an ninh công nghệ.

Triển khai 6 sản phẩm công nghệ chiến lược tiên phong

Ngày 28/12/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Quyết định số 2815/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược triển khai ngay, lựa chọn 6 sản phẩm công nghệ chiến lược để tổ chức thực hiện tiên phong.

Các sản phẩm gồm: Mô hình ngôn ngữ lớn và Trợ lý ảo tiếng Việt; AI Camera xử lý tại biên; Robot di động tự hành; Hệ thống và thiết bị mạng di động 5G; Hạ tầng mạng blockchain và các lớp ứng dụng truy xuất nguồn gốc, tài sản mã hóa; Thiết bị bay không người lái (UAV).

Đây là những sản phẩm được lựa chọn nhằm mở đường cho 11 nhóm công nghệ chiến lược quốc gia. Điểm chung của các sản phẩm này là có tác động trực tiếp, tức thời đến phát triển kinh tế – xã hội; phục vụ nhu cầu lớn, cấp thiết của thị trường; giải quyết các bài toán thực tiễn trong quản lý nhà nước, sản xuất và đời sống; đồng thời có khả năng thay thế nhập khẩu, từng bước tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu và hướng tới xuất khẩu.

Chương trình đặt ra các mục tiêu cụ thể đến năm 2030: Làm chủ tối thiểu 80% công nghệ lõi của các sản phẩm công nghệ chiến lược; đạt tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa tối thiểu 60% trong giá bán sản phẩm và 40% trong giá thành sản phẩm; đáp ứng tối thiểu 30% nhu cầu thị trường trong nước và có sản phẩm xuất khẩu ra nước ngoài.

Những chỉ tiêu này thể hiện quyết tâm chuyển từ “làm thuê công nghệ” sang làm chủ, sáng tạo và sản xuất các sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn.

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, trong năm 2026, Bộ KH&CN sẽ tập trung triển khai một số nhiệm vụ trọng tâm.

Trước hết, Bộ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành và địa phương tổ chức đặt hàng các nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển công nghệ lõi và sản phẩm công nghệ chiến lược, gắn trực tiếp với nhu cầu sử dụng thực tế của cơ quan nhà nước, địa phương và thị trường. Hiện Bộ đang xây dựng hướng dẫn, biểu mẫu đặt hàng công nghệ chiến lược để gửi các bộ, ngành, địa phương tổ chức triển khai.

Cùng với đó, Bộ sẽ đồng hành cùng doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học nhằm hình thành và phát triển hệ sinh thái “3 nhà” (Nhà nước – Nhà khoa học – Doanh nghiệp) xuyên suốt từ nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm, sản xuất đến thương mại hóa sản phẩm. Đây được coi là giải pháp then chốt để rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường, bảo đảm sản phẩm công nghệ chiến lược không chỉ dừng lại ở phòng thí nghiệm mà sớm được ứng dụng thực tiễn.

Ngay trong Quý I/2026, Bộ KH&CN sẽ trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Chương trình công nghệ và công nghiệp chiến lược đối với tổng thể 11 nhóm công nghệ chiến lược. Chương trình này sẽ tạo khuôn khổ đồng bộ để tổ chức triển khai, huy động nguồn lực và phát triển năng lực công nghệ nội sinh của quốc gia trong trung và dài hạn.

Một nội dung quan trọng khác đang được xây dựng là Đề án phát triển hệ thống trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm quốc gia cho các công nghệ chiến lược. Nhiều bộ, ngành đã bắt đầu triển khai; doanh nghiệp, viện, trường cũng chủ động tham gia nghiên cứu, phát triển sản phẩm, trong đó một số nhiệm vụ thí điểm đã cho kết quả bước đầu tích cực.

Đáng chú ý, thực hiện chỉ đạo của Trung ương Đảng, Bộ KH&CN đã hoàn thiện hồ sơ Đề án Chiến lược quốc gia về phát triển và ứng dụng UAV đến năm 2030, tầm nhìn 2045, trình Bộ Chính trị xem xét.

Tái cấu trúc hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia

Bên cạnh triển khai sản phẩm công nghệ chiến lược, việc củng cố hạ tầng nghiên cứu quốc gia được xác định là điều kiện nền tảng.

Hiện cả nước có 16 Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đầu tư trong các giai đoạn trước, tập trung vào 7 lĩnh vực ưu tiên: công nghệ sinh học (5 phòng), công nghệ thông tin (2 phòng), công nghệ vật liệu (3 phòng), cơ khí – tự động hóa (2 phòng), hóa dầu (1 phòng), năng lượng (1 phòng) và một số lĩnh vực khoa học và công nghệ khác (2 phòng).

Tuy nhiên, phần lớn cơ sở vật chất và trang thiết bị của các phòng thí nghiệm này đã lạc hậu từ 2–3 thế hệ so với trình độ quốc tế, làm suy giảm chất lượng nghiên cứu, thử nghiệm và khả năng tiếp cận các hướng nghiên cứu tiên tiến. Các phòng thí nghiệm chất lượng cao phân bố rải rác, thiếu liên kết và chia sẻ hạ tầng, dẫn đến phân tán nguồn lực, hiệu quả đầu tư chưa cao.

Thách thức lớn đặt ra là phải bảo đảm nguồn vốn đầu tư mới mang tính đồng bộ, liên tục và theo định hướng dài hạn; tránh tình trạng thiết bị nhanh chóng lỗi thời do quá trình mua sắm kéo dài; đồng thời khắc phục tình trạng thiếu kinh phí duy tu, bảo dưỡng thường xuyên.

Trong giai đoạn 2026–2030, trọng tâm cốt lõi của phát triển hạ tầng KH&CN quốc gia là đầu tư xây dựng, nâng cấp và vận hành hiệu quả hệ thống gồm 9 Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và 3 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm tập trung phục vụ các công nghệ chiến lược. Nội dung này đã được Bộ KH&CN  trình Thủ tướng Chính phủ nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo định hướng này, 12 đơn vị hạt nhân (9 phòng thí nghiệm và 3 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm tập trung) sẽ được lựa chọn làm trọng tâm để tập trung nguồn lực đầu tư đồng bộ cho 11 công nghệ chiến lược quốc gia. Nhà nước dự kiến áp dụng cơ chế tài chính đặc thù, bảo đảm 100% kinh phí chi thường xuyên trong 5 năm đầu vận hành; đồng thời đặt mục tiêu hình thành 20 nhóm nghiên cứu mạnh và đào tạo 1.000 tiến sĩ gắn với các đề án đầu tư trọng điểm.

Việc tập trung đầu tư theo hướng này không chỉ nâng cao năng lực thử nghiệm, kiểm chứng đạt chuẩn quốc tế mà còn tạo bước ngoặt đột phá về năng lực công nghệ nội sinh, phục vụ phát triển các ngành công nghiệp chủ chốt. Đây cũng là nền tảng quan trọng để Việt Nam nâng cao vị thế trên bản đồ đổi mới sáng tạo toàn cầu, hướng tới mục tiêu nằm trong nhóm 3 quốc gia dẫn đầu ASEAN về Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu trong những năm tới.